Strona główna
W górę

 

„Kto czyta, żyje wielokrotnie”

to motto naszej biblioteki


Wpływ literatury na wychowanie małego dziecka

Wśród wielu przedmiotów, które otaczają małe dzieci doniosłe znaczenie ma książka. Jak wiadomo rolę książki w życiu człowieka określa się najpiękniejszymi zwrotami, jako wiernego przyjaciela, wielki skarb, niewyczerpane źródło wiedzy i przewodnik po labiryncie świata. Aby jednak te bezsprzecznie celne określenia mogły dominować w życiu konkretnych jednostek, trzeba od najwcześniejszych lat kontaktować dziecko z książką i prezentować mu odpowiednio jej walory. Pod tym względem przedszkole czy szkoła stanowią wdzięczny, ale i niełatwy teren. Poziom rozwoju psychicznego jest wyznacznikiem tego, jaka książka winna być w zasięgu dziecka. Im dziecko młodsze i mniej doświadczone, tym treść książek oraz ich forma muszą być prostsze i bardziej wyraziste. Fakt, iż małe dziecko nie umie jeszcze czytać, nie oznacza, że książki powinny zawierać tylko obrazki z pominięciem tekstu. Nieznane jeszcze kształty liter oraz złożone z nich wyrazy i zdania zaciekawiają, intrygują i zachęcają- najpierw do oglądania, potem do słuchania, o tym co w książce napisane, wreszcie do "czytania", które polega na wymawianiu zapamiętanych fragmentów tekstu.

Książka dla dziecka w wieku przedszkolnym ma inny charakter, niż dla dzieci starszych. Odmienność ta wyraża się m. in. tym, że książka dla przedszkolaka składa się z dwóch ważnych jednakowo części - tekstu oraz ilustracji. Dla dzieci 3-4- letnich ilustracja jest szczególnie ważna i spełnia rolę pierwszoplanową , gdyż interesuje dzieci bardziej niż tekst. Dzieciom młodszym winno się opowiadać treść książek( nie czytać), w których bohater jest wyeksponowany, którego cechuje pogoda ducha, ufność w stosunku do otoczenia, poprawne zachowanie. Dzieci ze względu na mały zasób doświadczeń społecznych oraz konkretność myślenia, nie są jeszcze zdolne do krytycznej oceny cudzego zachowania, cechuje je natomiast duża skłonność do naśladownictwa. Dlatego należy im przekazywać takie utwory, w których występuje pozytywny bohater. Dzieci starsze także w dalszym ciągu bardziej interesują się ilustracjami w książce, jednak znacznie wzrasta zainteresowanie tekstem. Dzieci mają bogatsze doświadczenia, wiedzą, że w treści książek mówią o ciekawych sprawach, wyjaśniają niekiedy to, co trudne, nieznane, uczą i bawią. Dla 5-6-latków ilustracja przestaje być głównym elementem książki, stając się stopniowo czymś ważnym i przyciągającym uwagę, ale nie zasadniczym. Natomiast tego, co uważają za najważniejsze, szukają już w tekście książki. Można przedstawić im dłuższe teksty, ponieważ potrafią słuchać opowiadania lub czytania ciekawej książki przez 20-30 minut. Można też przedstawić bohatera negatywnego, pod warunkiem, że jego zachowanie nie będzie stanowiło wzoru do naśladowania przez dzieci, zostanie natomiast tak zinterpretowane i ocenione, że wzbudzi niechęć dzieci i zostanie przez nie potępione.

Przekazując dzieciom treść książek należy postawić przed nimi problemy do rozwiązania, pobudzić do analizy i wyciągnięcia wniosków, komentowania przedstawionych faktów. Książka jest jednym z elementów współdziałających z całym środowiskiem wychowującym. Należy sądzić, iż wychowawcze możliwości literatury dla dzieci, w stosunku do najmłodszych jej odbiorców są bardzo duże i prawdopodobnie większe niż wobec starszych, bardziej dojrzałych czytelników. Rozbudzenie takich potrzeb wymaga pewnych wzorów, których dostarczyć może przede wszystkim środowisko rodzinne, przedszkole oraz szkoła. Rodzice i wychowawcy mogą od najwcześniejszych lat, w sposób świadomy i systematyczny kształtować nawyki stałego obcowania z książką.. Budzenie motywacji czytelniczych, przygotowanie dziecka do tego, aby w przyszłości stało się czytelnikiem dojrzałym, zdolnym świadomie wybierać i ocenić książkę, rozwijać określone gusty i zainteresowania literackie, obcować z dziełem w sposób samodzielny, refleksyjny i twórczy- to podstawowy cel różnorodnych zabiegów podejmowanych w pracy przedszkola i szkoły w dziedzinie wychowania literackiego. Zadanie to jest takie ważne, ponieważ jest to wprowadzanie i otwarcie na świat bogatych wartości, jakie zawiera w sobie literatura piękna, pojmowania jako jedna z podstawowych dziedzin sztuki.

Wychowawcze możliwości literatury dotyczą także rozwoju intelektualnego. Zasób doświadczeń małego dziecka jest niewielki, jego obserwacje, spostrzeżenia, wyobrażenia związane są z najbliższym otoczeniem. Wielość bodźców współczesnego życia nie ułatwia mu zdobycia podstawowej orientacji w tym otoczeniu. Świat ukazuje się dziecku w całej swej złożoności. Znalezienie się w owej złożoności świata niewątpliwie pomoże opowiadanie czy baśń. Udostępnione dzieciom teksty literackie ukazują znane im sprawy w nowym świetle, w logicznym porządku przyczyn i skutków opisywanych wydarzeń. Baśnie uczą "ujmować myślowo i wyobrażeniowo całość zdarzeń życiowych, zdawać sobie sprawę z ich przebiegu, wiązać myśli w poszczególne fakty i przyporządkowywać je głównej myśli przewodniej" (S. Szuman). Kontakt z literaturą poszerza możliwości poznawania świata, ludzkich losów i obyczaju w perspektywie historii i przestrzeni innych lądów i krajów, pozwala na uczestnictwo w wydarzeniach niedostępnych własnym doznaniom i obserwacjom. Zaspakaja potrzebę informacji i wzbogaca zasób wiadomości, utrwalając zarazem te wiadomości, które dziecko zdobyło w toku otaczającego je świata przyrody i społeczeństwa.

Starannie dobrane utwory literackie ukazują ich odbiorcom wzory pięknej polskiej mowy. Utrwalone w pamięci fragmenty utworów stają się przykładem poprawnego języka i mogą mieć wpływ na doskonalenie funkcji mowy pod względem gramatycznym i dźwiękowym, na wzbogacenie słownictwa, na rozwój umiejętności komunikatywnej wypowiedzi i doskonalenie stylu. Kontakt z książką i ilustracją aktywizuje myślenie, procesy porównywania, analizowanie, szukania przyczyn i skutków, wyciągania wniosków, tworzenia elementarnych pojęć, sprzyja ćwiczeniom pamięci, uwagi i skomplikowanych operacji myślowych. Utwór literacki wpływa również na sferę emocjonalną dziecka, o czym świadczy jego żywa reakcja podczas słuchania opowiadania( śmiech, płacz, napięcie). Ma to doniosłe znaczenie w dziedzinie wychowania społecznego( naśladownictwo, identyfikacja- z dobrym bohaterem). Baśnie przedstawiają problemy dobra i zła w sposób uproszczony, zrozumiały dla dzieci( dobro jest nagradzane- zło karane). Zachęca to do wysuwania pewnych pytań, rozmów z dziećmi, prób oceny bohaterów. Opowiadania bardziej realistyczne, współczesne sprzyjają procesowi utożsamiania się z losami bohaterów. Zaspakaja to potrzebę wzorów zachowań i poczucia społecznych więzi.

Czytajmy więc dzieciom książki, zaspokajajmy ich naturalną potrzebę poznawania świata, kształtujmy w nich zmysł estetyczny, uczmy tego, co mądre, pokazujmy to, co piękne i dobre, a otrzymamy wkrótce nawiązką to, co włożyliśmy w kształtowanie małych osobowości.